Waarom moeten we samen pijn, angst en stress tijdens de vaccinatie verminderen?
Soms voelt een vaccinatie pijnlijk of spannend. Een kind kan zich bang of onrustig voelen, duizelig worden of heel verdrietig raken. Dat kan zorgen voor een vervelende of negatieve ervaring. Een negatieve ervaring kan ervoor zorgen dat een kind bang wordt voor volgende vaccinaties. Die angst kan ervoor zorgen dat er voor een volgende vaccinatie nog meer spanning is en dat een kind zich meer gaat verzetten. Sommige kinderen gaan vaccinaties zelfs proberen te vermijden.
Als kinderen niet leren hoe ze met deze spanning kunnen omgaan, kan dat later ook problemen geven bij andere vormen van medische zorg. Daarnaast zijn vaccinaties belangrijk om kinderen te beschermen tegen infectieziekten, zoals mazelen, kinkhoest en bof. In 8-18% van de ongevaccineerde kinderen was prikangst dé hoofdreden.
Daarom wil GGD Zuid-Limburg samen met kinderen en ouders zorgen voor een zo positief mogelijke vaccinatie ervaring.
De beste manier om pijn, angst en stress te verminderen is zorgzaam vaccineren. Dat betekent:
- Kinderen en ouders goed voorbereiden
- Luisteren naar wat het kind fijn vindt
- Samen keuzes maken
- Rustig en met aandacht vaccineren
FAVO helpt hierbij.
Om zorgzaam te vaccineren is het dus belangrijk om samen goed voorbereid zijn. Bespreek thuis samen de FAVO checklist en kies welke FAVO’s jullie willen gebruiken. Jullie mogen er zoveel kiezen als nodig voelt. Neem de FAVO-checklist mee naar de vaccinatie afspraak.
Zo gaan jullie samen rustig en goed voorbereid naar de vaccinatie. Een week voor de vaccinatie neemt een GGD‑medewerker contact op met de ouder om FAVO nog eens rustig uit te leggen.
Na de vaccinatie vragen we ouder en kind kort (maximaal 5 minuten) hoe zij de vaccinatie hebben ervaren.
Uitleg keuzes checklist
Fijn
Fijn
Op schoot zitten/ samen zitten
Als een kind dicht bij een vertrouwd persoon zit, voelt het zich vaak veiliger. Dat kan een kind helpen om zich fijner te voelen tijdens de vaccinatie.
Rechtop zitten: doordat het kind alleen
Rechtop zitten geeft kinderen een gevoel van controle en helpt hun lichaam ontspannen te blijven. Daardoor ervaren veel kinderen minder spanning rond de vaccinatie.
Liggen
Sommige kinderen voelen zich prettiger als ze liggen. Dit kan helpen als een kind zich soms duizelig voelt bij medische handelingen. Of eerder al eens is flauwgevallen.
Iets eten tijdens de vaccinatie (snack)
Door iets lekkers te eten tijdens de vaccinatie, kan een kind minder merken van de vaccinatie. Ook kan daardoor de aandacht ergens anders naartoe gaan.
Iets fijns van thuis meenemen
Een knuffel, speeltje of ander vertrouwd voorwerp kan een gevoel van veiligheid geven en helpen om rustig te blijven.
Afleiden
Afleiden
Tellen
Tellen geeft kinderen iets om op te letten tijdens de prik. Daardoor denken ze minder aan de vaccinatie.
Niet tellen
Sommige kinderen vinden aftellen juist spannend. Dan kan het helpen om niet te tellen en de aandacht ergens anders op te richten.
Kijken
Sommige kinderen vinden het prettig om te zien wat er gebeurt. Dat maakt de situatie voorspelbaar en minder spannend.
Niet kijken
Andere kinderen voelen zich prettiger als ze wegkijken. Zo richten ze hun aandacht niet op de prik.
Afleiden met iets van thuis
Een favoriete activiteit, een boek of een speeltje kan helpen om minder aandacht aan de vaccinatie te besteden.
Afleiden met iets van de GGD
Bij de GGD hebben we ook verschillende manieren om de vaccinatie prettiger te maken. Zo heeft de GGD bijvoorbeeld leuke posters, een windmolen of een balansvogel.
Ook hebben we de shotblocker. De ShotBlocker geeft kleine drukpuntjes op de huid. Daardoor voelen veel kinderen de vaccinatie minder sterk.
Een andere afleiding van thuis:
Alles wat de aandacht van uw kind naar iets leuks of interessants verplaatst, kan helpen om de prik makkelijker te maken. Denk bijvoorbeeld aan een muziekje of fidgetspinner.
Vragen
Vragen
Over de vaccinatie
Soms is een kind onrustig omdat het niet goed waarom een vaccinatie nodig is. Hierdoor kan het helpen als een kind nog een vraag over de vaccinatie aan de zorgverlener stelt.
Wat er gaat gebeuren
Weten wat er gaat gebeuren maakt een vaccinatie voorspelbaarder. Dat helpt veel kinderen om zich veiliger te voelen.
De arm bewegen na de vaccinatie
Bewegen van de arm na de vaccinatie helpt om stijfheid of een vervelend gevoel te verminderen.
Tegelijk vaccineren
Doordat het kind de vaccinaties tegelijk in allebei de armen krijgt, wordt het signaal naar de hersenen maar een keer doorgegeven
Om en om vaccineren
Sommige kinderen vinden het prettiger om één vaccinatie tegelijk te krijgen, zodat ze weten wat er gebeurt.
Bespreek thuis of dit een goede optie voor jouw kind is. Want voor andere kinderen kan dit juist.
Een andere vraag
Soms hebben kinderen hele andere vragen dan volwassenen. Daarom mogen kinderen ook andere vragen aan de zorgverlener stellen
Ontspannen
Ontspannen
Ademen alsof jij een kaars uitblaast
Rustig uitblazen helpt het lichaam ontspannen. Daardoor kan een kind zich rustiger voelen tijdens de vaccinatie.
Stilte (zo min mogelijk geluid)
Sommige kinderen worden rustiger in een rustige omgeving met weinig prikkels.
Praat met me
Een leuk gesprek kan geruststellen en helpen om de aandacht van de vaccinatie af te leiden.
Ik wil iemand erbij hebben, bijvoorbeeld een vriendin
De steun van iemand die je vertrouwt kan helpen om je veilig en gerustgesteld te voelen.
Het is wel belangrijk dat er met het kind een plan gemaakt wordt wat diegene gaat doen tijdens de vaccinatie (bijvoorbeeld samen een liedje zingen)
Ik neem mijn eigen ontspanning van thuis mee
Denk aan een knuffel, muziek, een verhaal of een andere vertrouwde manier om te ontspannen. Wat thuis helpt, kan ook helpen tijdens de vaccinatie.
Bevorderend taalgebruik
Wat jij zegt en doet als ouder, is heel belangrijk om de vaccinatie ervaring voor je kind zo positief mogelijk te maken. Sommige ouders geven aan dat ze niet goed weten wat ze kunnen doen om hun kind te helpen tijdens de vaccinatie. Gebruik de voorbeelden hieronder om leren wat jij kunt doen en zeggen. Neem ook een kijkje bij de extra tips.
Tip: Als jij als ouder vaccinaties zelf spannend vindt, geef dit dan aan tijdens de afspraak. De zorgverlener kan je helpen hiermee om te gaan.
Wees kalm
Wees kalm
Zorg voor een rustige sfeer en wees positief. Als jij kalm blijft en je natuurlijke stem gebruikt, zal je kind zich veilig voelen en vertrouwen hebben.
Dit kun jij zeggen
- “Ze zijn een ander kind aan het helpen. Wat voor leuks kunnen wij doen terwijl we wachten?”
In plaats van
- “Kijk eens naar die enorme rij!”
- “We zijn hier nog heel lang, en er zijn geen stoelen!”
Wees positief
Wees positief
Focus op de dingen die goed gaan en nuttig zijn. Gebruik complimenten om je kind aan te moedigen en de vooruitgang te erkennen. Complimenteer je kind voor het halen van de vaccinatie en reflecteer op een positieve manier op de vaccinatie voor de volgende keer.
Dit kun jij zeggen
- "Jij hebt je arm goed ontspannen!" (Positieve focus)
- "Laten we eens kijken wat er goed ging en welke FAVO’s je hebt gebruikt. Wat zou jij de volgende keer hetzelfde/anders willen doen?"
In plaats van
- “Eindelijk is het voorbij, dat was heftig! Dit doen we niet nog eens.”
- "Zelf vond ik spuiten ook vreselijk!" (Negatieve focus)
Nodig je kind uit om actief mee te doen
Nodig je kind uit om actief mee te doen
Vraag naar wat er de vorige keer goed ging en wat minder goed ging. Wat kunnen je kind en jij doen om het deze keer nog beter te doen? Bied hiervoor keuzes aan die begrijpelijk en bruikbaar zijn voor je kind. Laat je kind weten dat jij er bent om te helpen, maar laat je kind kiezen.
Dit kun jij zeggen
- "Welke FAVO-onderdelen wil jij gebruiken bij je vaccinatie?"
(Nodigt uit tot meedoen) - "Wil jij dat de zorgverlener het zegt als de vaccinatie gegeven wordt?"
(Nodigt uit tot meedoen en geeft controle) - "Wil jij kijken wanneer de vaccinatie gegeven wordt, of niet?"
(Nodigt uit tot meedoen)
In plaats van
- "Het komt wel goed, er is niks om je zorgen over te maken."
(Vage geruststellingen, nodigt niet uit tot meedoen) - “Vertel de zorgverlener wanneer jij wilt dat het gegeven wordt.”
(Te veel controle) - "Kijk nu weg."
(Geeft je kind geen kans om mee te doen)
Beantwoord de vragen van je kind
Beantwoord de vragen van je kind
Geef eerlijke informatie en erken de zorgen van je kind als die er zijn.
Minimaliseer of ontken de zorgen van je kind niet.
Dit kun jij zeggen
- "Sommige kinderen zeggen dat ze iets voelen, alsof ze worden geknepen. Maar sommige kinderen zeggen dat ze helemaal niets voelen. Jij mag me dadelijk vertellen hoe het voor jou was."
(Beantwoord vragen, geef eerlijke informatie)
In plaats van
- “Het doet maar even pijn.”
- "Even op de tanden bijten."
(Dit kan angst opwekken) - "Dit doet geen pijn."
(Negatieve focus, en dit creëert verkeerde of valse verwachtingen) - “Als jij nu de prik nu niet neemt, dan moet ik nog een keer terugkomen!”
Hoe gebruiken mijn kind en ik FAVO?
Met FAVO kan de vaccinatie prettiger en fijner worden! Hieronder zien jullie de verschillende stappen van FAVO
1. FAVO per post
1. FAVO per post
Voorbereiding thuis
Per post ontvangen jullie twee FAVO documenten:
- Uitleg over FAVO
- De FAVO-checklist
Bespreek samen welke FAVO's jullie willen gebruiken tijdens de vaccinatie.
Zie ook de uitleg hierboven bij Uitleg keuzes checklist.
2. Belmoment met extra uitleg
2. Belmoment met extra uitleg
Voorbereiding thuis
Een week voor de vaccinatie afspraak belt een GGD'er om extra uitleg te geven over FAVO en vragen te beantwoorden.
Jullie krijgen dan extra tips om het vaccineren fijner te maken.
- Ouder vult met kind de checklist in
- Checklist (en eventueel geselecteerde materialen van thuis) worden ingepakt om mee te nemen naar de afspraak
3. Aankomst bij de vaccinatie
3. Aankomst bij de vaccinatie
Op de dag van vaccinatie
- Neem de ingevulde FAVO-checklist mee naar de vaccinatie afspraak
Bij aankomst op de vaccinatie locatie, melden jullie je bij de receptie. Naast de vraag welke vaccinatie jullie krijgen, zal de receptioniste ook vragen of jullie de FAVO-checklist en of alles duidelijk is.
4. Wachtruimte
4. Wachtruimte
Op de dag van vaccinatie
Een FAVO-riete wachtruimte
In de wachtruimte, kunnen jullie plaatsnemen tot jullie aan de beurt zijn.
5. Moment van vaccinatie
5. Moment van vaccinatie
Op de dag van vaccinatie
FAVO tijdens de vaccinatie
Tijdens je vaccinatie weet de zorgverlener welke FAVO's jullie hebben gekozen om de vaccinatie prettiger te maken.
6. Nazorg
6. Nazorg
Op de dag van vaccinatie
Na de vaccinatie bespreken jullie met de zorgverlener wat er goed ging en hoe het de volgende keer nog beter kan.
Daarnaast zullen jullie samen met een GGD'er een korte vragenlijst invullen over de vaccinatie.
Informatie over het onderzoek
FAVO is de Nederlandse versie van de Canadese CARD‑methode. CARD staat voor Comfort, Ask, Relax en Distract. Deze methode is in Canada in meerdere onderzoeken gebruikt. Uit die onderzoeken bleek dat CARD kan helpen om pijn, angst en flauwvallen tijdens vaccinaties te verminderen.
FAVO is samen ontwikkeld met kinderen, ouders, experts en zorgverleners. We willen nu onderzoeken of FAVO in Nederland hetzelfde effect heeft als CARD in Canada. Daarom voeren we dit onderzoek uit. Dit onderzoek is bedoeld voor kinderen van 5 jaar die via de GGD Zuid-Limburg een vaccinatie krijgen.
Tijdens dit onderzoek vergelijken we twee groepen kinderen en ouders.
Groep 1: FAVO
Kinderen en ouders in deze groep gebruiken FAVO.
- Zij ontvangen vóór de vaccinatie deFAVO‑checklist, met uitleg, per post.
- Een week voor de vaccinatie belt een GGD‑medewerker om FAVO nog eens rustig uit te leggen.
- Samen kiezen ouders en kinderen welke FAVO’s zij willen gebruiken tijdens de vaccinatie.
De zorgverleners die de vaccinaties geven, zijn extra getraind om FAVO goed toe te passen.
Van ouders en kinderen wordt gevraagd om de FAVO‑checklist thuis al in te vullen en na de vaccinatie enkele korte vragen te beantwoorden (max. 5 minuten).
Groep 2: Gebruikelijke zorg
Kinderen en ouders in deze groep krijgen de zorg zoals die normaal wordt gegeven.
- Zorgverleners passen sommige onderdelen van zorgzaam vaccineren al toe.
- Er wordt niet gewerkt met FAVO.
- Ouders en kinderen krijgen vooraf geen extra informatie over zorgzaam vaccineren en maken geen keuzes over welke FAVO’s zij willen toepassen.
De vaccinatie wordt bij beide groepen op dezelfde manier gegeven. Het gebruik van FAVO heeft geen invloed op de werking of bescherming van de vaccinatie.
Dit onderzoek is beoordeeld en goedgekeurd door de Medisch Ethische Toetsingscommissie (METC) van het Maastricht Universitair Medisch Centrum+ (MUMC+)
METC‑nummer: 2026‑0110
De gegevens worden vertrouwelijk verwerkt en anoniem gebruikt voor het onderzoek.
Door deel te nemen helpt u mee aan het verbeteren van vaccinaties voor kinderen in Nederland.
Heeft u vragen? Neem dan contact op met de GGD Zuid‑Limburg via onderzoekvaccinatie@ggdzl.nl.